Dələduzluq: dövrün bu bəlasından özümüzü necə qoruyaq? - fəlsəfə doktoru yazır
Ölçü:


Müasir dövrdə çox az adam tapılar ki, dələduzluq əməllərinin qurbanı olmasın. Dələduzluq halları Azərbaycan kimi yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyan, demokratik cəmiyyət quruculuğunda ilk addımlarını atan ölkələr üçün daha xarakterikdir. Təkcə son illərin statistikasına baxsaq görərik ki, Azərbaycan məhkəmələrinin icraatında olan və ya haqqında qərar çıxarılmış işlər arasında dələduzluğa görə cinayətlərin sayı daha çoxdur. Dələduzluq halları üzrə qeydə alınmış və məhkəmə predmeti olmuş cinayətlər arasında isə bir qayda olaraq daşınmaz əmlakların alqı-satqısı, işə qəbul, borcalma ilə əlaqədar adadılma kimi cinayət əməlləri üstünlük təşkil edir.

Bəs, bu və ya digər dələduzluq halları necə baş verir? Bu əməllərin sahibləri niyə belə qədər asanlıqla insanların özlərinin aldadıcı hərəkətlərinin toruna sala bilir? Dələduzluq əməllərinin Azərbaycan kimi ölkələrdə daha geniş yayılmasına səbəb nədir?

Koordinat.az xəbər verir ki, AMEA Fəlsəfə İnstitutunun şöbə müdiri, fəlsəfə üzrə elmlər doktoru Sakit Hüseynov bu mövzuya dair hazırladığı məqaləsə dələduzun sosial-psixoloji portretini "cızıb". Məqalədə müasir dövrün bəlası olan dələduzluğun meydana gəlməsinə təsir edən sosial amillərdən və şəraitdən də bəhs olunur.

Fəlsəfə doktoru "Özümüzü dələduzluqdan necə qoruyaq? sualına da aydınlıq gətirir. Odur ki, həmin məqaləni oxuculara təqdim edirik:

Bəşər tarixində insanların dələduzluqla bağlı olan davranışına həmişə rast gəlinir. Lakin son dövrlərdə, xüsusən XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq insanlar arasında dələduzluq davranışı daha da genişlənmişdir. Bəziləri cəmiyyətdə dələduzluğun XX əsrdən başlayaraq artmasını elm və texnikanın inkişafı ilə əlaqələndirirlər. Ümumiyyətlə, dələduzluq fəaliyyəti irqindən, milliyətindən dinindən asılı olmayaraq bütün xalqlarda mövcuddur. Lakin faktlar göstərir ki, dələduzluq sosializm sistemi dağıldıqdan sonra keçmiş Sovet məkanında daha geniş vüsət almışdır. Cəmiyyətşünas alimlərin fikrinə görə hər hansı bir cəmiyyətdə siyasi-iqtisadi quruluş dəyişildikdə, yəni bir siyasi iqtisadi quruluş başqa quruluşla əvəz olunduqda, həmin cəmiyyətdə insanların dələduzluq fəaliyyəti də müəyyən müddətdə daha geniş vüsət alır. Filosoflar bunu insanların uzun müddət öyrəşdikləri siyasi, sosial-iqtisadi və mədəni həyat tərzininin dəyişməsi səbəbi ilə izah edirlər.

Sosioloji müşahidələr göstərir ki, bir çox ölkələrdə olduğu kimi bizim ölkəmizdə də dələduzluq fəaliyyəti mövcuddur və ayrı-ayrı insanlar müxtəlif səbəblərdən hələ də dələduzların qurbanlarına çevrilməkdədirlər. Qeyd edək ki, respublikamızın sosial-iqtisadi və mədəni cəhətdən inkişaf etdiyi hazırkı dövrdə dələduzların fəaliyyət dairəsi hələ də davam etməkdədir. Doğrudur, son illərdə prezident İlham Əliyevin göstərişi ilə ölkəmizdə sosial problemlərin həll edilməsinin asanlaşdırılması ilə bağlı mühüm tədbirlər həyata keçirilmişdir. Məsələn, ölkəmizdə “ASAN Xidmət”in yaradılması vətəndaşlarımızın sosial problemlərinin həllində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Lakin buna baxmayaraq bəzi sosial problemlərin hələ də mövcud olması cəmiyyətdə dələduzların öz qanunazidd əməllərinin davam etdirməsinə müəyyən şərait yaradır. Bunu nəzərə alaraq cəmiyyətdə dələduzluğun azalması üçün əhali arasında geniş maarifçilik işinin aparılmasına ehtiyac vardır. Məhz cəmiyyətdə dələduzluq davranışından əziyyət çəkənlərin sayının azalması üçün bu cinayət növünün hüquqi və sosial-psixoloji mahiyyətinin şərh edilməsini indiki şəraitdə məqsədəuyğun və zəruri hesab edirik.

Dələduzluğun hüquqi mahiyyəti

Hər şeydən əvvəl dələduzluq-cinayət növlərindən biri olduğuna görə əvvəlcə onun hüquqi mahiyyətinə diqqət yetirək:
2015-ci ildə nəşr edilmiş “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” kitabında dələduzluq terminoloji cəhətdən aşağıdakı kimi şərh edilmişdir: “Dələduzluq-aldatma və ya etibardan sui-istifadə etmə yolu ilə özgənin əmlakını ələ keçirmə, yaxud əmlaka olan hüquqlarını əldə etmə. Əmlaka yiyələnmə üsulu kimi (stellionatus) aldatma hələ Qədim Roma qanunvericiliyində məlum idi” .

Qeyd edək ki, bütün ölkələrin cinayət qanunvericiliyində dələduzluq cinayət əməli kimi tanınır. Belə ki, “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası”ında göstərilir: “Dələduzluq, demək olar ki, bütün ölkələrin cinayət qanunvericiliklərində cinayət əməli kimi tanınır. Özgə əmlakını ələ keçirmə formalarından biri kimi dələduzluqla yanaşı, bir sıra ölkələrin cinayət məcəllələrində dələduzluğun xüsusi növlərinə, məsələn, komputer dələduzluğu (AFR-in CM, § 263 a, İsveçrənin CM, m. 147), dələduzluq yolu ilə subsidiya alınması (AFR-ın CM, § 264) və s.-ə görə də məsuliyyət müəyyən edilmişdir.

 Azərbaycan Respublikasının CM-də dələduzluğa görə cinayət məsuliyyəti müəyyən edilmişdir (m.178)” .Dələduzluqla bağlı Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində hüquqi cəhətdən aşağıdakı şərh verilmişdir: “Dələduzluq, yəni etibardan sui-istifadə etmə və ya aldatma yolu ilə özgənin əmlakını ələ keçirmə və ya əmlak hüquqlarını əldə etmə” .

Maraqlı cəhət ondan ibarətdir ki, Azərbaycanda “dələduz” sözünün rus dilində lüğəti mənası olan-“moşennik” sözü xalq arasında daha geniş yayılaraq xeyli populyarlıq qazanıb. Belə ki, “Elm” nəşriyyatı tərəfindən 1975-ci ildə nəşr olunmuş “Русско-Азербайджанский словарь” sözlüyündə “dələduz” sözünün rus dilindəki variantı olan “мошенник” sözünün lüğəti mənası: “fırıldaqçı, hiyləğər, adamaldadan, dələduz, dolandırıcı”  kimi tərcümə olunmuşdur. Buradan göründüyü kimi “moşennik” sözü rus dilindən Azərbaycan dilinə tərcümədə məna baxımından daha əhatəli şərh edilmişdir. Azərbaycan dilində “dələduz”  sözünün şərhinin paralel şəkildə “moşennik” kimi geniş yayılmasının səbəbi bəlkə də bununla bağlıdır. Hər halda xalq arasında kiminsə “dələduz” olduğu deyilirsə, insanlar bunu “moşennik” kimi qavrayır. Bunu nəzərə alaraq biz də bu yazıda dələduz və “moşennik” terminlərini yanaşı işlətməyi məqsədəuyğun hesab edirik.

Dələduzluğun sosial-psixoloji mahiyyəti

Tədqiqatçıların fikrinə görə, dələduzluğun sosial-psixoloji mahiyyəti iki keyfiyyətə: hiyləgərliyə və yalançılığa əsaslanır. Çünkü dələduz (“moşennik”) həmişə oğru və yalançıdır. Dələduzun davranışında oğurluq və yalançılıq fəaliyyəti bütün insanlar üçün təhqiramiz təsir bağışlayır. Oğurluq və yalançılıq dələduzların xarakterində qeyri-səmimilik, hiyləgərlik, məkrlilik, soyuqqanlılıq, xəyanətkarlıq, namərdlik, şərəfsizlik, həyasızlıq, ləyaqətsizlik, sırtıqlıq, başqalarının hüquqlarını tapdalamaq, insanlara hədə-qorxu gəlmək və s. kimi mənfi xüsusiyyətlər doğurur. Dələduzlar (“moşennik”lər) öz  daxilində yaranan hiyləgərlik və yalançılıqdan doğan (yuxarıda sadalanan)  mənfi xüsusiyyətləri ilə çox vaxt özlərini dostluq, qarşılıqlı kömək, xeyirxahlıq, ədalət, mərhəmət və s. kimi bəşəri dəyərlərdən məhrum edirlər. Bu baxımdan öz məkrli planlarını həyata keçirmək üçün fəaliyyətə başlayan dələduzlar öz ətraflarındakı insanlarla səmimi, normal, şəffaf, düzgün və təmannasız münasibət qura bilmirlər.

Dələduzlar üçün ətrafdakılarla həqiqi dostluq əlaqələri qurmaq çox çətin olur. Çünki dələduzun daxilində formalaşmış məkr, hiylə, xəyanət, yüksək eqoizm kimi mənfi duyğular buna imkan vermir. Dələduz (“moşennik”) öz ətrafında özünəməxsus psixoloji mühit yaratdıqdan sonra hamı ilə hər gün “mehriban” görüşməsinə baxmayaraq, sanki ətrafdakılardan təcrid olunur. Bu  mərhələdə dələduzlar daxili aləmlərində öz qurbanlarına qarşı məxfi planlar qurmaqla məşğul olurlar. Bu səbəbdən onlar bu məqamda öz qurbanlarına qarşı daha amansız və daha təhlükəli olurlar.

Hər hansı adi cinayətkar kimi dələduz  (“moşennik”) da öz xüsusiyyətlərinə görə daha eqoist olur, özlərini başqalarından çox yüksək tuturlar. Bəzən onlar özlərini mötəbər şəxslər kimi aparır, hər dəfə təzə kostyum geyinir, bahalı maşında gəzir, tanınmış vəzifəli şəxslərin adından istifadə edir, bəzi vəzifəli şəxslərlə yaxın qohumluq əlaqələri olduğunu ətrafdakılara bəyan edirlər. Dələduzların bu cür davranışı bəzi adamları çaşdırır, bəzilərini şübhələndirir, bəzilərini isə daha çox cəlb edir.

Qeyd edək ki, peşəkar dələduz müəyyən natiqlik istedadına malik olur, ətrafdakıları məharətlə inandırmağa çalışır və buna nail olur, bir çox çətin məsələləri həll etməyə qadir olduğunu ətrafdakılara inandırmağı bacarır.

Sosioloji müşahidələr göstərir ki, dələduzlar aldatdıqları, maddi və mənəvi zərər vurduqları insanların əvvəlcə tərcümeyi-halını, psixologiyasını, xarakter və xasiyyətini, onların maraq dairəsini öyrənir. Bundan sonra isə onlar haqqında qurduqları məxfi planları yerinə yetirməyə başlayırlar. Peşəkar dələduzlar düzlük, saflıq, qanunlara hörmət, başqasının əmlakına toxunmamaq hissindən çox uzaqdırlar.

Dələduzun 6 əsas psixoloji xüsusiyyəti

Yuxarıda deyilənləri ümumiləşdirərək qeyd edək ki, dələduzluq davranışı bir çox xüsusiyyətlərə malikdir. Adamların dələduzların toruna düşməməsi üçün həmin xüsusiyyətləri şərh edək:

1. Qeyd edək ki, dələduzun psixologiyasına daxil olan xüsusiyyətlərdən biri yalançılıqdır. Məqalənin əvvəlində dələduzun (“moşennik”) yalançılıq xüsusiyyəti haqqında geniş şərh verildiyinə görə onun üzərində geniş dayanmaq istəmirik.
2. Dələduzun şüur və davranışında özünü biruzə verən xüsusiyyətlərdən biri onun tez-tez artistlik etməsi bir cilddən başqa cildə girməsi və onun tez-tez saxtakarlıq etməsindən ibarətdir. Daha doğrusu faktlar göstərir ki, yüksək aktyorluq istedadına malik olan dələduz (“moşennik”) bəlağətli və pafoslu çıxışları ilə ətrafdakıların diqqətini özünə cəlb edə bilir, özünü hamıya kömək edən bir xeyriyyəçi, istədiyi adamları vəzifəyə qoya bilən, kimsəsizlərə əl tutan xeyirxah bir adam kimi tanıtmağı bacarır.
3.
Məşhur rus hüquqşunas-alimi İ.Y.Foynitski dələduzun formalaşmasında “intellektual vasitə”ni əsas xüsusiyyətlərdən biri hesab etmişdir. Onun fikrinə görə dələduzluq fəaliyyətində həm nəzəri, həm də praktiki cəhətdən “intellektual vasitələr” müəyyən əhəmiyyət kəsb edir. Başqalarının etibarını qazanmaq, insanları inandırmaq, adamları aldatmaq üçün diqqətlilik, ehtiyatlılıq, intuisiya, hiyləgərlik, ayıqlıq və s. kimi intellektual vasitələr mühüm rol oynayır. Bu baxımdan müşahidələr göstərir ki, dələduzlar öz intellektual səviyyələrinə görə adi insanlardan fərqlənirlər.
4. Yuxarıda göstərilən dələduzluğun psixologiyasının 2-ci və 3-cü xüsusiyyətlərinin birləşməsi – 4-cünü: “Tamahkarlıq məqsədi ilə aldatma sənəti”ni doğurur. Dələduzun bu xüsusiyyətlərinin mahiyyəti mənfi olsa da mütəxəssislər tərəfindən təsdiq edilmişdir. Bu xüsusiyyətlər: kreativlik, necə deyərlər, dələduzların həm şüurunda, həm də fəaliyyətində innovasiya xarakterindən ibarətdir.
5. Dələduzluğun digər xüsusiyyəti əxlaqsızlıq hesab olunur. Hər hansı intellektual vasitə qapalılıq və dolaşıqlıq olmasına baxmayaraq burada dələduzluğun əxlaqsızlığı aydın görünür. Dələduzluğun əxlaqsızlığı amansızlıq, həyasızlıq, vicdansızlıq, rəhmsizlik, xainlik və s. kimi insan varlığının bir çox şər xüsusiyyətlərindən yaranmışdır.
6. Dələduzluğun digər xüsusiyyəti, bütövlükdə bu davranışın cinayət xarakteri daşımasından ibarətdir. Dələduzluq yüksək dərəcəli əxlaqsızlıq olmaqla yanaşı, həm də tamahkarlıq məqsədi ilə, yaxud aldatma yolu ilə başqasına əmlak və maliyyə cəhətdən zərər vurmaq, eyni zamanda insanın fiziki və mənəvi-psixi sağlamlığına ziyan vurmaqdan ibarətdir. Dələduzluq davranışının bu istiqamətini qanunla müşayət olunan kriminal fəaliyyət adlandırmaq olar.

Beləliklə, yuxarıda qeyd olunan bütün xüsusiyyətləri dələduzluq kompleksi adlandırmaq olar. Qeyd edək ki, dələduzluğun göstərilən keyfiyyət xüsusiyyətləri heç də dələduzluq fəaliyyətinin bütün psixoloji mahiyyətini əks etdirmir. Bu baxımdan biz dələduzluğun yuxarıda sadalanan bu kompleksinə məkan və zamana uyğun daimi dəyişən, modernləşən, həmişə gözlənilməz və qabaqcadan bilinməyən, xüsusi təhlükəli, məkrli, çoxcəhətli və çoxgörüntülü fenomen kimi yanaşmalıyıq.

Hansı xarakterli insanlar dələduzun – “moşennik”in toruna düşürlər?

Bəs, dələduzların əsas hədəfləri, daha doğrusu onların qurbanları kimlərdir? Tədqiqatçılar dələduzun (“moşennik”in) aldatdığı adamları (qurbanları) aşağıdakı qruplara bölürlər:
1. Həyatda özlərinin müəyyən sosial məsələlərini asan yolla həll etməyə çalışan sadəlövh insanlar;
2. Dələduzun bəlağətli, bəzəkli və şirin sözlərinə inanan təmiz qəlbli, mənəvi cəhətdən saf  və dürüst insanlar;
3. Zəəhmət çəkmədən rahat yolla özlərinə karyera qurmaq istəyənlər;
4. Müəyyən vəzifə tutmaq istəyən xəyalpərəst vəzifə düşkünləri;
5. Asan yolla tez bir zamanda varlanmağa  meyilli olan tamahkar və müftəxorlar;
6. Yüngülxasiyyətli, avantürist meylli, məcara axtaran, hər şeyə tez inanan və s. bu kimi zəif xarakterli insanlar.

ARDI VAR...


29.09.2017 14:28:52
Oxuma sayı: 907